Ynglŷn â'r ardal
Mae Blaenau Gwent yn eistedd ym mhen uchaf Cymoedd De Cymru ar gyrion Bannau Brycheiniog. Mae ei thirwedd rholer-coster yn frith o drefi a phentrefi cyfeillgar. Mae hon yn wlad gerdded wych gyda llwyth o lwybrau i gopaon y mynyddoedd a theithiau cerdded hamddenol ar hyd hen dramffyrdd gan ddilyn ôl troed gwneuthurwyr haearn o ganrifoedd yn ôl. Fyddwch chi byth yn gwybod beth fyddwch chi'n dod o hyd iddo o amgylch y gornel nesaf o eglwys ganoloesol, gweddillion o'n gorffennol diwydiannol neu Warchodfa Natur heddychlon. Tredegar, un o'r hen drefi diwydiannol, yw cartref Gwasanaeth Iechyd Gwladol y DU, lle ganwyd Aneurin Bevan a gweld y Gymdeithas Cymorth Meddygol leol yn darparu gofal i'r holl gymuned. Gan dorri ei ddannedd ar wleidyddiaeth leol daeth yn Aelod Seneddol yr ardal cyn sefydlu'r GIG ym 1948 fel Gweinidog Iechyd a Thai.
Mae ymweliad â Thŷ a Pharc Bedwellty yn hanfodol gyda gerddi prydferth a phlasty sy'n datgelu stori Tredegar, yna mwynhewch De Meistri Haearn yn Ystafelloedd Te Tŷ'r Orchid. Gerllaw mae Parc Bryn Bach, parc gwledig 340 erw, a grëwyd ar safle clytiau haearn cynnar a mwyngloddiau glo, sy'n wych ar gyfer teithiau cerdded, chwaraeon dŵr, beicio a mwy.
Mae'r Swyddfeydd Cyffredinol yng Nglynebwy, cyn bencadlys y gwaith dur, yn lle gwych i ddatgelu gorffennol yr ardal gydag Archifau Gwent ac Archif Gwaith Dur Glynebwy. Mae taith i'r Guardian, cofeb mwyngloddio Six Bells, yn atgoffa pawb o orffennol caled ond cymunedol yr ardal, gan ei fod yn sefyll 20m o uchder yn edrych dros y dyffryn.
Mae gan yr ardal fach hon lawer o westai clyd, lleoedd diddorol i gael bwyd a chyfleoedd i gwrdd â phobl leol. Mae yna drysorau cudd i'w darganfod fel Dodrefn Brynmawr yn Amgueddfa Brynmawr a blas hyfryd hufen iâ Sidoli sydd wedi cael ei wneud gan y teulu Eidalaidd yng Nglyn Ebwy ers 1922 – blasus iawn.
Ffeithiau Rhyfeddol
Lleoliad
Lleoedd yn
Blaenau Gwent
Tref gloddio glo oedd Abertyleri gynt. Ar ei hanterth roedd canolfan fasnachol brysur gyda 2 siop adrannol, ac mae yna rai adeiladau Fictoraidd diddorol o hyd. Mae amgueddfa leol, a gerllaw mae'r Guardian, cerflun trawiadol 20m sy'n cofio'r 45 o lowyr a gollodd eu bywydau mewn trychineb gloddio ym Mwynglawdd Six Bells ym 1960. Ar y bryniau uwchben y dref fe welwch Eglwys Sant Illtyd a Mwnt Normanaidd, y ddau yn dyddio'n ôl i'r 13eg ganrif.
Dywedir mai Brynmawr yw'r dref uchaf yng Nghymru, 460m uwchben lefel y môr. Ar ymyl y maes glo, roedd y dref bob amser yn llwybr trafnidiaeth, i ddechrau fel arhosfan ar y llwybr i'r Fenni, ac yn ddiweddarach fel arhosfan trên ar gyfer yr haearn a'r glo a oedd yn cael eu cludo allan o'r dyffryn. Yn ystod y dirwasgiad mawr daeth y Crynwyr i'r ardal i helpu'r boblogaeth leol gyda gwirfoddolwyr o bob cwr o Ewrop yn gwella cyfleusterau a thrwy greu ffatri ddodrefn i greu cyflogaeth - a ddaeth gyda'i gilydd yn adnabyddus fel Arbrawf Brynmawr. Mae casgliad mawr o Ddodrefn Brynmawr yn yr amgueddfa leol, sydd ger y sinema leol, sinema hynaf Cymru. Fe welwch hefyd y clwb golff uchaf ym Mhrydain Fawr, yng Nghlwb Golff Gorllewin Mynwy, lle mae'r 14eg tee yn sefyll ar 463m a golygfeydd godidog ar draws Bannau Brycheiniog a'r Dyffrynnoedd.
Tref haearn a dur oedd Glynebwy, ac roedd yn gartref i'r gwaith dur mwyaf yn y 1930au. Gellir archwilio'r hanes yn Amgueddfa'r Gwaith Dur ac Archifau Gwent, sydd ill dau wedi'u lleoli yn y Swyddfeydd Cyffredinol trawiadol. Gallwch hefyd ymweld â Pharc yr Ŵyl, sy'n atgof o'r Ŵyl Ardd a gynhaliwyd yma ym 1992.
Roedd Tredegar yn dref haearn ar gyrion Ystâd Tredegar, ac mae'n anarferol gan fod canol y dref wedi'i gynllunio, gyda ffyrdd llydan yn arwain at Y Cylch, lle codwyd Cloc Tredegar ym 1858. Yr hyn sy'n fwyaf adnabyddus i'r ardal yw fel ysbrydoliaeth i'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Ganwyd a magwyd Aneurin Bevan yn Nhredegar a dechreuodd ei yrfa wleidyddol yng Nghyngor y Dref, cyn cael ei ethol yn AS dros yr ardal, ac yn ddiweddarach dod yn Weinidog Iechyd a Thai. Ysbrydolwyd ei weledigaeth ar gyfer y GIG gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar, dywedodd "Y cyfan rwy'n ei wneud yw ymestyn i holl boblogaeth Prydain y manteision a gawsom yn Nhredegar am genhedlaeth neu fwy. Rydym yn mynd i'ch 'Tredegareiddio' chi".
Lleoedd i aros a phethau i'w gwneud
Fferm y Tŷ Crwn
Mae lleoliad y fferm 15 munud o waith cerdded o geunant Clydach ac wedi'i leoli ar ymyl Bannau Brycheiniog gyda chysylltiadau ffyrdd a rheilffyrdd rhagorol.
Parc Bryn Bach
Mae Parc Bryn Bach, Blaenau Gwent yn warchodfa natur leol wedi'i lleoli mewn 340 erw o laswellt a choetir delfrydol gyda llyn trawiadol 36 erw yn ei ganol. Y lleoliad perffaith ar gyfer amrywiaeth o weithgareddau i bob oed a gallu.
Theatr Beaufort
Theatr a Bar Caffi Beaufort yn gweini bwyd cartref blasus a choffi gwych ynghyd â gwinoedd, diodydd meddal a chwrw rhagorol.
Parc Bryn Bach
Mae Parc Bryn Bach, Blaenau Gwent, yn warchodfa natur leol wedi'i lleoli mewn 340 erw o laswellt a choetir delfrydol gyda llyn trawiadol 36 erw yn ei ganol. Mae'n lleoliad perffaith ar gyfer amrywiaeth o weithgareddau i bob oed a gallu.
Amgueddfa Brynmawr a'r Cylch
Mae gan Amgueddfa Brynmawr a'r Cylch gasgliad amrywiol o arteffactau gan gynnwys Dodrefn Brynmawr, Offer Meddygol, Llestri Eglwysi a Chapeli, Gwisgoedd, Cwpanau ac Offer Chwaraeon, Tariannau Dinesig, ffotograffau o'r Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd a llawer o eitemau eraill.
Tŷ a Pharc Bedwellty
Mae Tŷ Bedwellty yn adeilad rhestredig gradd 2, a adeiladwyd ym 1818 fel cartref i Samuel Homfrey, y Meistr Haearn yng Nghwmni Haearn Tredegar. Heddiw, dyma'r lle delfrydol i ymweld ag ef i fwynhau hanes lleol a diwrnod allan i'r teulu.
Amgueddfa Abertyleri a'r Cylch
Darganfyddwch hanes a threftadaeth ardal Abertyleri yn Amgueddfa Abertyleri a'r Cylch - mae gan yr amgueddfa rywbeth i bawb, hen ac ifanc. Gweler y fwyell Oes yr Efydd o'r anheddiad yn Llanerch Padarn yn uchel uwchben Cwmtyleri.
Gŵyl Tŷ Dur
Mae Gŵyl Steelhouse yn un o brif wyliau roc clasurol a metel y DU, a gynhelir yn flynyddol yng nghyffiniau golygfaol mynyddoedd Cymru, sy'n adnabyddus am ei awyrgylch cyfeillgar a'i lleoliad godidog. 24-26/07/2026